‘प्राविधिक समस्या’भित्र र्‍यानसमवेयरको त्रासः ब्रोकरको आग्रहमा नेप्से बन्द, सेबोनले थाल्यो छानबिन

काठमाडौं। आइतबार नेपालको पुँजीबजारमा असामान्य घटना देखियो—कारोबार सुरु नै नभई बजार बन्द गरियो। औपचारिक रूपमा कारण बताइयो, ‘ब्रोकरहरूको डाटा सेन्टरमा आएको प्राविधिक समस्या।’ तर घटना त्यतिमै सीमित नरहेको र उक्त डाटा सेन्टर र्‍यानसमवेयर आक्रमणको चपेटामा परेको विवरण विभिन्न स्रोतबाट बाहिरिएको छ।

नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) बाट धितोपत्र दलाल व्यवसायीको काम गर्न अनुमति पाएका ९२ कम्पनीमध्ये ७२ वटा ब्रोकरको सर्भर एउटै डाटा सेन्टरमा राखिएको छ। सोही डाटा सेन्टरमा समस्या आएपछि ठूलो संख्यामा ब्रोकर कम्पनीको कारोबार प्रणाली अर्थात् टीएमएस प्रभावित भएको थियो।

अधिकांश ब्रोकरले प्रणाली सञ्चालन गर्न नसक्ने अवस्था बनेपछि उनीहरूकै आग्रहमा नेप्सेले आइतबारको सम्पूर्ण धितोपत्र कारोबार स्थगित गरेको बताइएको छ। सुरुमा घटनालाई सामान्य प्राविधिक समस्याका रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि पछि डाटा सेन्टरमाथि र्‍यानसमवेयर हमला भएको विवरण बाहिरिएको हो।

र्‍यानसमवेयर आक्रमणमा ह्याकरले प्रणाली वा त्यसमा रहेका फाइल नियन्त्रणमा लिएर पहुँच अवरुद्ध गर्ने र पुनः पहुँच दिन रकम माग्ने गर्छन्। यद्यपि यस घटनामा डाटा चोरी भएको हो वा होइन, आक्रमणकारीले रकम मागेको छ वा छैन तथा कति प्रणाली प्रभावित भएका छन् भन्नेबारे आधिकारिक प्राविधिक विवरण सार्वजनिक भएको छैन।

सेबोनको विज्ञप्तिमा ‘साइबर आक्रमण’ शब्द गायब

नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले जारी गरेको प्रेस विज्ञप्तिमा भने र्‍यानसमवेयर वा साइबर आक्रमणबारे स्पष्ट उल्लेख गरिएको छैन। बोर्डले ७२ ब्रोकरको सर्भर राखिएको डाटा सेन्टरमा ‘प्राविधिक समस्या’ आएको जानकारी प्राप्त भएपछि कारोबार स्थगित गरिएको जनाएको छ।

यही भाषाले थप प्रश्न जन्माएको छ—यदि समस्या सामान्य प्राविधिक मात्रै थियो भने बजार नै दिनभर बन्द गर्नुपर्ने अवस्था किन आयो? र यदि साइबर आक्रमण भएको हो भने लगानीकर्तालाई तत्काल स्पष्ट जानकारी किन दिइएन?

पुँजीबजारजस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा सूचना ढिलो वा अपूरो दिइँदा अफवाह फैलिने, लगानीकर्ताको विश्वास कमजोर हुने र प्रणालीको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठ्ने जोखिम रहन्छ।

पाँच सदस्यीय छानबिन टोली गठन

सेबोनले घटनालाई गम्भीर रूपमा लिएको उल्लेख गर्दै आफ्ना उपकार्यकारी निर्देशकको नेतृत्वमा पाँच सदस्यीय निरीक्षण टोली गठन गरेको छ। टोलीलाई तत्काल प्राविधिकलगायत समस्या पहिचान गरी कारोबार स्थगित गर्नुपरेको वास्तविक कारण पत्ता लगाउने जिम्मेवारी दिइएको छ।

छानबिन टोलीको प्रतिवेदन तथा सुझावका आधारमा नेपालको धितोपत्र बजारलाई थप स्वस्थ, सुरक्षित र पारदर्शी बनाउन आवश्यक कदम चालिने बोर्डको भनाइ छ।

त्यस्तै, सेबोनले नेप्सेलाई घटनाको विस्तृत अध्ययन तथा जाँचबुझ गरी यस्ता घटना पुनः दोहोरिन नदिन आवश्यक सुधारसहितको प्रतिवेदन २०८३ असोज १२ गतेभित्र पेस गर्न निर्देशन दिएको छ।

एउटै डाटा सेन्टरमा ७२ ब्रोकर—के यो आफैँमा ठूलो जोखिम होइन?

घटनाले नेपालको पुँजीबजारको प्रविधिगत संरचनामाथि अर्को गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। ९२ मध्ये ७२ ब्रोकरको प्रणाली एउटै डाटा सेन्टरमा निर्भर हुँदा त्यहाँ आएको एउटा समस्याले लगभग पूरै बजार ठप्प हुन सक्ने अवस्था देखिएको छ।

यसले ‘सिंगल पोइन्ट अफ फेलियर’, वैकल्पिक डाटा सेन्टर, रियल–टाइम ब्याकअप, डिजास्टर रिकभरी, साइबर सुरक्षा परीक्षण तथा आपत्कालीन कारोबार निरन्तरतासम्बन्धी व्यवस्थाको प्रभावकारितामाथि प्रश्न खडा गरेको छ।

यदि मुख्य प्रणाली प्रभावित भए पनि तत्काल वैकल्पिक प्रणालीबाट सेवा सञ्चालन गर्न नसकिने हो भने नेपालको अनलाइन धितोपत्र कारोबार प्रणाली अझै कति सुरक्षित छ भन्ने विषय गम्भीर बनेको छ।

लगानीकर्ताको क्षति कसले व्यहोर्ने?

बजार बन्द हुँदा सेयर बेच्नुपर्ने वा किन्नुपर्ने लगानीकर्ताले अवसर गुमाएका छन्। ऋणको भुक्तानी, मार्जिन व्यवस्थापन, छोटो अवधिको कारोबार तथा आकस्मिक नगद आवश्यकताका कारण कारोबार गर्न चाहने लगानीकर्तामाथि यसको प्रत्यक्ष असर परेको हुन सक्छ।

यस घटनामा ब्रोकर, डाटा सेन्टर सञ्चालक, नेप्से र नियामक निकायमध्ये कसको कमजोरी थियो भन्ने छानबिनबाट खुल्न बाँकी छ। तर लगानीकर्ताले भोगेको अवसरगत क्षति र बजारप्रतिको विश्वासमा परेको असरको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्न भने अहिलेदेखि नै उठेको छ।

अब सेबोनको पाँच सदस्यीय टोलीले सार्वजनिक गर्ने तथ्य, नेप्सेले पेस गर्ने प्रतिवेदन र प्रभावित डाटा सेन्टरको प्राविधिक परीक्षणले घटनाको वास्तविकता स्पष्ट पार्नुपर्नेछ। समस्या केवल ‘प्राविधिक’ थियो कि नेपालको पुँजीबजारमाथिको गम्भीर साइबर हमला—लगानीकर्ता यसको पारदर्शी जवाफको प्रतीक्षामा छन्।