सर्ट सेलिङदेखि हेजिङसम्म, लगानीकर्ताले बुझ्नैपर्ने १० प्रमुख अवधारणा

काठमाडौं । नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले सार्वजनिक गरेको पूँजी बजार विकास मार्गचित्रले नेपाली पूँजी बजारमा संरचनागत सुधारको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने संकेत गरेको छ। मार्गचित्रमा सर्ट सेलिङ, इन्ट्राडे कारोबार, धितोपत्र सापटी (SLB), मार्केट मेकर, डेरिभेटिभ्स लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा आधारित व्यवस्था क्रमशः लागू गर्ने योजना समावेश गरिएको छ।

यी अवधारणा लागू भएमा नेपाली पूँजी बजारको कारोबार शैली, तरलता, जोखिम व्यवस्थापन र मूल्य निर्धारण प्रणालीमै ठूलो परिवर्तन आउने अपेक्षा गरिएको छ।

सर्ट सेलिङ : बजार घट्दा पनि कमाइ सम्भव

सर्ट सेलिङ भनेको आफूसँग नभएको सेयर सापटी लिएर बिक्री गर्ने र पछि भाउ घटेपछि पुनः किनेर फिर्ता गर्ने कारोबार हो। यसबाट बजार घटिरहेको अवस्थामा पनि लगानीकर्ताले नाफा कमाउन सक्छन्।

हाल नेपालमा यस्तो व्यवस्था छैन। मार्गचित्रले यसलाई कानुनी रूपमा व्यवस्थित गर्दै पहिलो चरणमै कार्यान्वयन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। विज्ञहरूका अनुसार सर्ट सेलिङले बजारमा मूल्यको यथार्थता कायम गर्न र अति मूल्याङ्कित सेयरलाई सन्तुलनमा ल्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

इन्ट्राडे कारोबार : एकै दिनभित्र किनबेच

इन्ट्राडे ट्रेडिङ अन्तर्गत लगानीकर्ताले एउटै कारोबार दिनभित्र सेयर किन्ने र बेच्ने दुवै काम सम्पन्न गर्न सक्छन्।

अहिले नेपालमा सेयर किनेको दिनमै बिक्री गर्न पाइँदैन। नयाँ व्यवस्थाले कारोबारको गतिशीलता बढाउने, तरलता सुधार गर्ने तथा मूल्य अन्वेषणलाई प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि यसले छोटो अवधिको सट्टेबाजी बढाउन सक्ने भएकाले लगानीकर्ता शिक्षामा जोड दिइएको छ।

धितोपत्र सापटी (SLB) : सर्ट सेलिङको आधार

सिक्युरिटिज लेन्डिङ एन्ड बरोइङ (SLB) प्रणालीमार्फत लगानीकर्ताले आफ्ना सेयर निश्चित शुल्क लिएर अरूलाई सापटी दिन सक्नेछन्।

दीर्घकालीन लगानीकर्ताले अतिरिक्त आम्दानी गर्न सक्नेछन् भने सर्ट सेलिङ गर्ने लगानीकर्ताले आवश्यक सेयर प्राप्त गर्न सक्नेछन्। मार्गचित्रले SLB लाई सर्ट सेलिङको आधारभूत पूर्वाधारका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

मार्जिन ट्रेडिङ : ऋण लिएर लगानी

मार्जिन ट्रेडिङमा लगानीकर्ताले आफ्नो रकमसँगै ब्रोकर वा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिएर थप सेयर खरिद गर्न सक्छन्।

यसले नाफाको सम्भावना बढाए पनि जोखिम पनि सोही अनुपातमा बढाउँछ। बजार घट्दा थप धितो मागिने वा सेयर बिक्री हुन सक्ने भएकाले यसलाई उच्च जोखिमयुक्त लगानी उपकरण मानिन्छ। सेबोनले यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।

मार्केट मेकर : तरलताको ग्यारेन्टर

मार्केट मेकर भनेको बजारमा निरन्तर किन्ने र बेच्ने दुवै मूल्य उद्धृत गर्ने संस्था हो।

यस्तो संस्थाले लगानीकर्तालाई जुनसुकै समयमा कारोबार गर्न सहज बनाउँछ। विशेषगरी कर्पोरेट बन्ड, एक्सचेन्ज ट्रेडेड फन्ड (ETF) र भविष्यमा आउने डेरिभेटिभ्स बजारका लागि मार्केट मेकर अपरिहार्य मानिन्छ।

बुक बिल्डिङ : मागका आधारमा आईपीओ मूल्य

बुक बिल्डिङ प्रणालीमा योग्य संस्थागत लगानीकर्ताको बोलकबोलका आधारमा आईपीओको मूल्य निर्धारण गरिन्छ।

यसले कम्पनीको वास्तविक मूल्य नजिकको निष्कासन मूल्य तय गर्न सहयोग गर्ने विश्वास गरिए पनि मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउन सकिने जोखिमका कारण नियामकीय निगरानी आवश्यक मानिएको छ। मार्गचित्रले बुक बिल्डिङलाई थप पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

तरलता : स्वस्थ बजारको आधार

तरलता भन्नाले कुनै धितोपत्रलाई मूल्यमा ठूलो असर नपारी छिटो किनबेच गर्न सकिने क्षमतालाई जनाउँछ।

मार्गचित्रले नेपाली बजारमा केही सीमित कम्पनीमा मात्रै कारोबार केन्द्रित भएको अवस्थालाई चुनौतीका रूपमा पहिचान गरेको छ। इन्ट्राडे कारोबार, मार्केट मेकर, SLB तथा संस्थागत लगानी विस्तारमार्फत तरलता बढाउने लक्ष्य राखिएको छ।

मूल्य अन्वेषण : सही मूल्य निर्धारण

मूल्य अन्वेषण भनेको बजारका सहभागीबीचको खुला प्रतिस्पर्धाबाट कुनै सेयरको वास्तविक मूल्य निर्धारण हुने प्रक्रिया हो।

पर्याप्त तरलता, समान सूचना पहुँच र निष्पक्ष कारोबार प्रणालीले मात्र प्रभावकारी मूल्य अन्वेषण सम्भव हुन्छ। मार्गचित्रले सूचना असमानता र हल्लामा आधारित कारोबारलाई न्यून गर्दै मूल्य अन्वेषण सुधार गर्ने रणनीति अघि सारेको छ।

हेजिङ : जोखिम व्यवस्थापनको आधुनिक उपाय

हेजिङ भनेको भविष्यमा हुन सक्ने मूल्य उतारचढावको जोखिम कम गर्न गरिने सुरक्षात्मक कारोबार हो।

डेरिभेटिभ्स बजार सञ्चालन भएपछि किसान, निर्यातकर्ता, उत्पादक तथा संस्थागत लगानीकर्ताले मूल्य जोखिम व्यवस्थापन गर्न सक्नेछन्। मार्गचित्रले यसलाई नेपालमा पूँजी बजार विकासको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

भोलाटिलिटी : बजारको उतारचढाव

भोलाटिलिटीले बजार वा कुनै सेयरको मूल्य कति छिटो र कति धेरै परिवर्तन हुन्छ भन्ने जनाउँछ।

नेपालको पूँजी बजारमा उच्च भोलाटिलिटी देखिने गरेको छ। सेबोनका अनुसार संस्थागत लगानीकर्ता वृद्धि, मार्केट मेकरको व्यवस्था र डेरिभेटिभ्स बजारको विकासले बजार अस्थिरता कम गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ।

निष्कर्ष

सेबोनको मार्गचित्रमा समेटिएका यी सुधारहरू कार्यान्वयनमा आए नेपाली पूँजी बजार केवल शेयर किनबेच गर्ने स्थानमा सीमित नरही आधुनिक, प्रतिस्पर्धी र जोखिम व्यवस्थापन गर्न सक्ने वित्तीय बजारमा रूपान्तरण हुने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि सफल कार्यान्वयनका लागि कानुनी संशोधन, प्राविधिक पूर्वाधार, संस्थागत क्षमता विकास र लगानीकर्ता शिक्षालाई समान प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।